Tafelrede Jan Blom tijdens Heerendiner op 9 november 2018

Hoe duurzaam zijn zonnepanelen of toch kernenergie?

Ik mocht in het begin van de jaren zestig elektrotechniek studeren op de TU Eindhoven. Schrik niet, ik ga u niet vermoeien met mijn CV. We kregen daar college elektronica. Het dictaat elektronica behandelde radiobuizen! Dat waren de Diode, Triode de Penthode! De hoogleraar doceerde: Oude bomen en radiobuizen moet je nooit verplanten!!

In dat collegedictaat zat toen een inlegvel over transistoren. Wij hadden zwarte telefoons met een draaischijf.
Nu hebben we mobieltjes die werken op chips waar miljoenen van die transistoren In huizen.
In die jaren zestig hadden we kolen en gasgestookte centrales.
Die hebben we nu nog. Nu rijst de vraag waarom heeft in de IT industrie een transitie plaats gevonden en in de energie industrie niet?

Alle voorwaarden voor een energierevolutie waren immers aanwezig! Want in 1972 verscheen het bekende rapport van de club van Rome, “Grenzen aan de groei”, dat duidelijk de eindigheid van onze bronnen voorspelde.
In 1973 werd de OPEC voor het eerst actief! Er was er de eerste olieboycot! Weet u nog wel de autoloze zondagen! Dus we wisten hoe kwetsbaar onze energievoorziening kan zijn! Maar wat gebeurde er toen? Wat deden we met die informatie? Niets!

Daarom noem ik 1972 het jaar van de gemiste revolutie. Immers de wereld reageerde nauwelijks op het rapport van de Club van Rome. Slechts enkele landen zoals Frankrijk en Japan wijzigden hun energiebeleid drastisch en gingen kerncentrales bouwen, maar grosso modo bleef de wereld afhankelijk van fossiele brandstoffen. Ik droom weleens wat er zou zijn gebeurd wanneer de wereld het energiebeleid van Frankrijk, Japan en ja, België was gevolgd. Dan zou niet alleen de energiehuishouding er nu heel anders uitzien maar zouden de machtsverhoudingen in de wereld er nu ook heel anders uitzien.
Ik denk dat de belangrijkste reden dat kernenergie mondiaal niet doorbrak werd veroorzaakt door de maatschappelijke weerstand.

In 1981 ging ik bij KEMA werken. Ik was nauwelijks begonnen en werd op zaterdag geconsigneerd om mijn laboratoriumgebouw te verdedigen tegen de linkse horden uit Nijmegen die via de Utrechtseweg naar Dodewaard optrokken! Herinnert u zich nog de veldslagen rond Dodewaard?

Deze weerstand was voor een groot deel gebaseerd op de afvalproblematiek. Alle afval uit een kerncentrale is namelijk beschikbaar voor verwerking en opslag. Maar een deel van die afval met langlevende isotopen moet dan ook vele jaren worden bewaard voordat de stralingsnivo’s tot een ongevaarlijk niveau zijn gedaald. Een tweede reden is dat elektromagnetische straling zo gemakkelijk te meten is, dat is heel handig! Maar straling is eng, want we kunnen het niet zien en voelen maar wel meten!
Daarom bleven we energie opwekken met fossiele brandstoffen waarvan de afval vrolijk in de atmosfeer werd geblazen met desastreuze gevolgen. Ik herinner u de verzuring van wateren door zwaveldioxide, de schade aan onze bossen door stikstofoxide. Herinnert u zich nog het door de Duitsers zo plastisch uitgedrukte Waltsterben? Maar in Polen stierven nog veel meer bossen. Want in Polen stookt men alleen maar kolen! En in kolen zitten vrijwel alle elementen van het periodieke systeem. Die vrolijk de lucht ingaan! Dit probleem werd met lapmiddelen zoals ontzwavelingsinstallaties en katalytische deNox bestreden. Maar de CO2 bleven we in de atmosfeer brengen.
Dat hebben we na 1972 al meer dan veertig jaar volgehouden tot we ineens meenden te ontdekken dat die CO2 in de atmosfeer wellicht ons klimaat ging beïnvloeden!
Ook ontdekten we tot onze verbazing dat fossiele bronnen zoals olie en gas toch echt uitgeput dreigen te raken!

In plaats van terug te keren naar een opwekkingsmethode waarbij het afval niet in de atmosfeer wordt geblazen, maar beschikbaar is voor verwerking, gaan we nu vragen om zogenaamde duurzame bronnen, zoals zon en wind.
Immers de zon levert in één uur net zoveel energie als we mondiaal in één jaar nodig hebben roepen we optimistisch! Helaas moet ik u teleurstellen! Natuurlijk levert de zon veel energie, maar wij produceren lokaal ook veel energie! Er zitten 8760 uren in een jaar dus wij produceren mondiaal ruwweg 1/10000 van de zonneinstraling.
Maar de aarde bestaat voor 70% uit oceanen die die zonnestraling absorberen. Dus in een groot land als USA produceert men 1/1000 van de zonneinstraling. En wij, in ons kleine Nederland, produceren al 2 procent van de zonneinstraling. Dit betekent dat in onze steden een microklimaat heerst dat afwijkt van de omgeving. En dat geldt voor alle grote steden.

Dit betekent twee dingen:
Ten eerste: We kunnen niet onbeperkt ons energiegebruik opvoeren! Want dan verstoren wij de warmtebalans dan krijgen we echt global warming! Stel dat kernfusie zou slagen! Een ongelimiteerde energiebron zoals het wordt gepromoot. Dan verbranden we de aarde! Gelukkig zal kernfusie nooit slagen, volgens mijn inschatting.
Ten tweede: de zon is niet zo’n overvloedige bron als soms wordt gesuggereerd! Daarom is het rendement bij energieconversie nog steeds belangrijk! Neem waterstof: de zogenaamde groene waterstof wordt door elektrolyse gemaakt uit elektrische energie en vervolgens wordt die waterstof opgeslagen en dan met brandstofcellen weer omgezet in elektrische energie. Dan heb je 25 % over van de originele energiehoeveelheid elektrische energie. Dat is energetisch gezien vloeken in de kerk! Waterstof en elektriciteit zijn beide energiedragers.
Niet toevallig de kleinste positieve en negatieve deeltjes. Maar elektrische energie kan in principe met honderd procent rendement in alle andere vormen van energie worden omgezet, terwijl voor waterstof de beperking van het Carnot rendement geldt! You can’t fool mother nature! Natuurlijk is waterstof wel nuttig als grondstof in een aantal industriële processen, maar het is geen goede energiedrager.

We komen nu tot de ontdekking dat in de meeste landen zon en wind het niet gaan halen. Er zijn natuurlijk uitzonderingen zoals Nieuw Zeeland. Daar wonen maar 4,5 miljoen mensen op twee grote eilanden! Maar op dit moment produceren zon en wind mondiaal slechts 1,3% van onze mondiale energiebehoefte! In Nederland is dat 1,2%! Dus rijst de vraag of we met zon en wind onze energiebehoefte ooit zullen gaan dekken.

Wanneer u kijkt op Youtube dan ziet u TED talks van jonge milieuactivisten die ook kunnen rekenen en die zeggen: Wij willen wel zon en wind, maar dat is een onhaalbare kaart! Fossiele brandstoffen zijn vies! Wat een fantastisch afval hebben die kerncentrales. Kun je zo in een containertje wegbrengen naar een veilige plek! Dat is veel beter dan die onverantwoorde in de lucht blazerij!

En nu zou ik u vanavond gaan vertellen dat kernenergie de enige verstandige optie is om de CO2 uitstoot te verminderen. Maar ik word ingehaald door de actualiteit!

Op 5 september bracht het MITEI namelijk een nieuw rapport uit! MITEI is het MIT Energy Initiative: een invloedrijk research programma waar een groot aantal industrieën aan bijdragen. Bijvoorbeeld Shell stopt er tien miljoen dollar per jaar in. Dit MIT rapport heet: The future of Nuclear Energy in a Carbon constrained World! Het werd op 25 september in Washington DC gepresenteerd!

Ik riep Wilna: Kernenergie komt terug! De volgende dag stond al een klein artikeltje in NRC.

Dit MIT rapport concludeert dat kernenergie de enige optie is om de CO2 uitstoot drastisch te beperken. Het concludeert ook dat de belemmering om kerncentrales te bouwen de hoge kosten zijn, die vaak worden geweten aan alle veiligheidsvoorzieningen.
Het gaat echter helemaal niet over de veiligheid en nieuwe zogenaamd veilige reactortypes. Het stelt dat de hoge kosten worden veroorzaakt door het zeer gebrekkige projectmanagement tijdens de bouw, de vele onderaannemers die slecht worden gecoördineerd, al het gewapend beton dat ter plekke moet worden gestort. etc. Het rapport pleit voor modulaire bouw met prefab onderdelen uit fabrieken die dan op de site worden geassembleerd. Kerncentrales zijn niet zo duur vanwege alle veiligheidsmaatregelen zoals wordt gezegd, maar wegens het gebrekkige projectmanagement tijdens de bouw!

Dus had ik nu een pleidooi willen gaan houden voor kernenergie! Maar wat gebeurt? Het satirisch programma Zondag met Lubach! Waarin afgelopen zondag 4 november wordt gesteld dat:
Kernenergie is per geleverde kWh verreweg de veiligste energieoptie.

Fukushima eiste slechts één waarschijnlijk stralingsslachtoffer gestorven aan longkanker! Fukushima was een complete meltdown. Weet u nog in films werd uitgebeeld dat die kern dan dwars door de aarde naar de andere kant zou smelten. Nu dat viel dus nog wel mee.
Dus lichtwater reactoren zijn hartstikke veilig!

Maar Duitsland sluit als reactie op Fukushima zijn kerncentrales en gebruikt bruinkoolcentrales waarvoor hele dorpen op de schop moeten en die de hoogste CO2 uitstoot hebben van alle fossiele brandstoffen.
Zon en wind leveren nu mondiaal nog geen 2% van de totale energiebehoefte.

  • Maandag 5 november: Klaas Dijkhof pleit voor kernenergie!
  • Dinsdag 6 november: Het NPO1 radioprogramma Standpunt nl heeft vandaag als stelling: Nederland moet inzetten op kernenergie. Weet u wat de uitslag was?? 65% Van de respondenten steunt deze stelling!
  • Woensdag 7 november:
    –   FD kopt: Kernenergie zonder staatssteun is geen optie.
    –  NRC kopt: De kerncentrale is terug! Althans er wordt over gepraat Maar de kans is miniem dat er een wordt gebouwd. RWE directeur: De kolencentrale in de Eemshaven is op verzoek van de overheid gebouwd en moet nu voor 2030 weer dicht! Wie mag die kerncentrale bouwen?
  • Donderdag 8 november: FD: Juist Nederland leent zich voor de bouw van een kerncentrale en moet daarmee niet wachten.
  • Elsevier: Zonder kernenergie lukt het niet.

Is de revolutie er na 45 jaar dan toch gekomen!
Eindelijk van radiobuis naar chip! Van kolencentrale naar kerncentrale!
Natuurlijk zijn er vele ontwerpen van zogenaamd veilige kerncentrales. Er zijn fans van de Thoriumcyclus en er zijn ontwerpen van gasgekoelde reactoren.
Niet ver hier vandaan, in Julich, werd een Gas Cooled Reactorgebouwd. Het is een soort grote flipperkast waarin brandstofelementen als kogels worden gecirculeerd. Verse brandstof komt er van boven in en de afgewerkte brandstof wordt van onderen weer afgevoerd!
De Duitsers noemden het de kartoffelreactor! Die brandstofkogels passen bij onze sociëteit: het is groter dan een golfbal, kleiner dan een kegelbal maar past bij de biljartbal!

Dan kan ik het niet laten om een Arnhems ontwerp te noemen de KSTR (KEMA Suspensie Test Reactor) het geesteskind van Professor Went, waar de brandstofelementen nog veel kleiner waren, zo klein als rode bloedlichaampjes die net zoals deze balletjes werden gecirculeerd in de reactor. Dat was een zeer vooruitziend ontwerp!

Maar zoals ik eerder heb betoogd, de huidige lichtwater reactor is hartstikke veilig. Denk aan Frankrijk daar draaien al jaren hetzelfde type reactoren. Door een goede communicatie tussen de operators van de verschillende centrales wordt de ervaring in reactorjaren vermenigvuldigd. Tegenwoordig noemen we dit een knowledge community. We kunnen simpelweg deze reactoren met modern projectmanagement goedkoop bouwen. En leven nog lang en gelukkig! We hebben helemaal geen veiliger reactoren nodig!

Ik voel mij enorm bevoorrecht dat ik juist op dit moment in de energiegeschiedenis een mogelijke revolutie heb mogen aankondigen in dit exquise gezelschap.

Jan Blom

Doorwerth, 8 november 2018